Yr oedd erioed wedi bod felly

Yn fy myfyrdod diwethaf, siaradais am berthnasedd gwaith ymchwil i sefydliadau fel USPG wrth eu galluogi i ddeall effaith y gwaith y maent yn ei gefnogi’n fyd-eang. Drwy effaith, rwy’n golygu efallai yn bwysicach, natur yr effaith honno a’i pherthynas ag amcanion y rhaglen – yn enwedig lle mae’r canlyniadau o fentrau ar lefel gymunedol yn wahanol i’r hyn a ddisgwylid. Mae’r bywyd cymunedol y mae USPG yn ei gefnogi trwy eglwysi partner ar draws y gwlff enfawr ym myd y byd, cymdeithas, diwylliant, adrodd straeon a Christnogaeth ei hun ar draws y Cymundeb Anglicanaidd, yn gymaint mwy cymhleth a diddorol na’r straeon a’r adroddiadau sy’n cael eu dychwelyd i Lundain. Nid yw hon yn broblem newydd i USPG. Yn ein gwaith parhaus ar archifau USPG, rydym yn datgelu’r tensiynau ym mywyd cynnar y gymdeithas (1700 – 1710) rhwng y mathau o wybodaeth yr oedd y sefydliad am ei derbyn gan genhadon a chymhlethdodau bywyd bob dydd yr oedd cenhadon yn ceisio ei negodi yn y Wladfa Americanaidd. Nid oedd y golygfeydd byd-eang, dynameg cymunedol a’r heriau y daeth cenhadon ar eu traws yn y Wladfa yn hawdd yn ôl i feddylfryd SPG yn Llundain. Pa mor uchelgeisiol ac efallai’n ffôl y gallai ymddangos nawr, ceisiodd SPG ail-greu strwythur y Plwyf Seisnig yn y cyd-destunau yr anfonwyd ei genhadon iddynt. Bob chwe mis, roedd gofyn i genhadon lenwi ffurflen i’w hanfon yn ôl i SPG yn Llundain yn manylu ar eu cynnydd mewn perthynas â’r nod hwn. Mae’r ffurf ‘ynglŷn â chyflwr ysbrydol’ plwyfi priod genhadon yn cofnodi nifer y trigolion, o’r rhai a fedyddiwyd, o ‘gyfathrebwyr Eglwys Loegr’, anghydffurfwyr a ‘chenhedloedd a infidels’.

Nid oedd realiti ‘bywyd ar lawr gwlad’ i genhadon mewn cymdeithasau ffiniol yr oeddent hwy eu hunain yn dysgu sut i lywio yn golygu’r dasg o gofnodi gwybodaeth o’r fath mor syml â’r rhai yn SPG London a allai fod wedi’i rhagweld. Mae llythyrau o’r archif gynnar yn nodi’r heriau hyn – er enghraifft un Samuel Thomas, sydd wedi’i leoli yn Ne Carolina, sy’n ei chael hi’n anodd cyfrif am drigolion ei blwyf gan ddefnyddio’r categorïau y mae’r ffurflen CCA yn gofyn amdanynt. Neu cymerwch brofiad Francis Le Jau, sydd, fel rhoddwr gofal mewn cyd-destun sy’n llawer mwy cymhleth na phlwyf gwledig gwael sy’n cynnwys ymsefydlwyr gwyn Ewropeaidd, yn cael ei osod gan bryderon ynghylch terfynau ei gyfrifoldebau. Beth allai ei wneud am yr Ewropeaid hynny sy’n masnachu gyda grwpiau brodorol, gan ysgogi rhyfel yn fwriadol i greu marchnad ar gyfer eu nwyddau ac i gael caethweision yn gyfnewid? Beth yw ei gyfrifoldeb a’i gyfrifoldeb am SPG yn y sefyllfa hon? Beth mae’r gwirioneddau ‘ar lawr gwlad’ yn ei olygu i’r prosiect o sefydlu’r system blwyf? Pwy sy’n gyfrifol mewn gwirionedd? Mae strwythurau gofynion adrodd CCA yn siapio llythyrau ac adrodd straeon cenhadon mewn cytrefi Americanaidd ar ddechrau’r 1700au. Mewn cyd-destun lle mae dadwladychu yn mynnu bod pob un yn gallu adrodd eu straeon eu hunain ar eu telerau eu hunain, mae strwythurau atebolrwydd yn safle arall y mae’n rhaid i USPG ymgysylltu ag ef. Yn bwysicach efallai, mae strwythuro’r ffyrdd y gall eraill fynegi eu profiadau yn tanseilio gallu USPG i ddeall a rhannu hynodrwydd y traddodiadau adrodd straeon o amgylch y Cymun, y gallai pawb ddysgu cymaint ohonynt.